İş sözleşmesi, işçi ile işveren arasındaki hukuki ilişkinin temelini oluşturur. Doğru hazırlanmış bir iş sözleşmesi hem işçinin haklarını güvence altına alır hem de işveren için yasal yükümlülükleri netleştirir. Türkiye'de iş ilişkileri 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde düzenlenmekte olup bu kanun işçi lehine yorumlanan emredici hükümler içermektedir.
İş sözleşmesi tanımı
İş sözleşmesi; işçinin belirli ya da belirsiz bir süre için işverene bağımlı olarak çalışmayı, işverenin de karşılığında ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. 4857 sayılı İş Kanunu bu ilişkiyi düzenleyen temel hukuki çerçevedir. İş Kanunu kapsamındaki işçiler, diğer sözleşme türlerinden farklı olarak kıdem tazminatı, ihbar süresi ve iş güvencesi gibi güçlü korumalardan yararlanır.
İş sözleşmesini diğer hizmet sözleşmelerinden ayıran temel unsur bağımlılık ilişkisidir: işçi, işverenin talimatı altında çalışır.
Sözleşme türleri
Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi
En yaygın türdür. Bitiş tarihi yoktur; taraflardan biri ihbar süresi tanıyarak feshedebilir. Süresiz feshedilirse ihbar tazminatı doğar. İşçiye haksız fesih yapılırsa iş güvencesi kapsamındaki işçiler için işe iade davası açılabilir.
Belirli Süreli İş Sözleşmesi
Objektif neden koşuluyla yapılabilir: proje tamamlama, mevsimlik iş veya bir işçinin yerine geçici istihdam gibi. Süre dolunca kendiliğinden sona erer; arka arkaya iki kez yenilenirse belirsiz süreli hâle gelir. İşveren, objektif neden olmaksızın belirli süreli sözleşme yaparak işçiyi daha az koruma altında tutmaya çalışırsa bu muvazaa olarak değerlendirilebilir.
Kısmi Süreli (Part-Time) İş Sözleşmesi
Haftalık çalışma süresi tam süreli işçinin üçte ikisinden az olan sözleşmelerdir. Kısmi süreli işçiler orantılı ücret ve izin haklarından yararlanır; ancak SGK primleri fiilen çalışılan süre üzerinden ödenir.
Çağrı Üzerine Çalışma
İşveren ihtiyaç halinde işçiyi çağırır. Haftalık süre belirlenmemişse 20 saat kararlaştırılmış sayılır; işveren en az 4 gün önce bildirim yapmak zorundadır.
Zorunlu maddeler
İş sözleşmesinde bulunması gereken asgari içerik 4857 sayılı İş Kanunu ile belirlenmiştir. Bu maddelerin eksik olması sözleşmeyi geçersiz kılmaz; ancak ispat güçlüğü ve hak kayıplarına yol açabilir. Özellikle ücret, çalışma süresi ve izin haklarının açık yazılması kritiktir.
- ✓Tarafların kimlik bilgileri (TC, adres, imza)
- ✓İşyeri adresi ve işin niteliği
- ✓İşe başlama tarihi
- ✓Temel ücret ve ödeme periyodu
- ✓Günlük/haftalık çalışma süresi
- ✓Yıllık ücretli izin süresi
- ✓Fesih koşulları ve ihbar süreleri
Dikkat: Sözleşmede asgari ücretten düşük ücret yazılması hukuken geçersizdir; fiilen asgari ücret ödenir.
Yazılı yapma zorunluluğu
İş Kanunu md. 8 uyarınca 1 yıldan uzun sözleşmeler yazılı yapılmalıdır. Yazılı sözleşme olmayan durumlarda işveren, işçiye 2 ay içinde çalışma koşullarını gösteren belge vermekle yükümlüdür. Uygulamada kısa süreli sözleşmelerin de yazılı yapılması hem işçi hem işveren açısından güvence sağlar; sözlü iş sözleşmesi geçerli olmakla birlikte uyuşmazlık halinde ispat yükü ağırlaşır.
Deneme süresi
Toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar uzatılabilir; bireysel sözleşmelerde en fazla 2 ay. Deneme süresinde taraflar ihbarsız ve tazminatsız fesih hakkına sahiptir. Deneme süresi içinde ayrılan işçinin kıdem ve ihbar tazminatı talep hakkı doğmaz; ancak çalıştığı sürenin ücreti eksiksiz ödenmek zorundadır.
Fesih ve ihbar süreleri
İş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf, karşı tarafa kıdemine göre belirlenen ihbar süresi tanımak zorundadır. Bu süreye uymadan yapılan fesihlerde ihbar tazminatı ödenir. İşveren ihbar önelini peşin ödeyerek sözleşmeyi derhal sona erdirebilir; işçi de aynı hakkı kullanabilir.
| Kıdem | İhbar Süresi |
|---|---|
| 0–6 ay | 2 hafta |
| 6 ay – 1,5 yıl | 4 hafta |
| 1,5 – 3 yıl | 6 hafta |
| 3 yıl ve üzeri | 8 hafta |
İşçi ve işveren hakları
İş sözleşmesi, her iki tarafa da bir dizi hak ve yükümlülük getirir. İşçi hakları emredici nitelikte olduğundan sözleşmeyle bu haklardan vazgeçilemez; aksine yapılan düzenlemeler geçersizdir. İşveren hakları ise yönetim yetkisi çerçevesinde sınırlıdır: işçiye verilecek talimatlar meşru, ölçülü ve iş gereklilikleriyle orantılı olmak zorundadır.
- ✓İşçi: Ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem tazminatı (koşullar sağlanırsa)
- ✓İşçi: 30+ çalışanlı işyerinde 6 ay kıdemle iş güvencesi
- ✓İşveren: İşçiden sadakat, özen ve talimatlara uyma beklenir
- ✓İşveren: Sınırlı rekabet yasağı maddesi eklenebilir — aşırı geniş yasak geçersiz sayılır
Kıdem tazminatı
En az 1 yıl çalışmış ve iş sözleşmesi belirli koşullarda sona eren işçiler kıdem tazminatına hak kazanır. Her yıl için 30 günlük brüt ücret üzerinden hesaplanır; ancak yıllık tavan miktarı her yıl güncellenir. Kıdem tazminatı; işveren tarafından haksız fesih, işçi tarafından haklı nedenle fesih, emeklilik veya askerlik gibi durumlarda doğar.
- ✓En az 1 yıl çalışma şartı aranır
- ✓Her çalışma yılı için 30 günlük brüt ücret ödenir
- ✓İşçi kendi isteğiyle ayrılırsa kıdem tazminatı hakkı doğmaz (istisnalar hariç)
- ✓Yıllık tavan güncellenir — güncel rakamı Çalışma Bakanlığı duyurularından takip edin
Fazla mesai ve ücretlendirme
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai sayılır ve her saat için normal ücretin en az %50 fazlası ödenmelidir. İşçinin yazılı onayı olmadan fazla mesai yaptırılamaz; yılda en fazla 270 saat fazla mesai yapılabilir. Bu sınır sözleşmeyle aşağı çekilebilir ama yukarı çıkarılamaz.
- ✓Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla mesaidi
- ✓Her fazla mesai saati normal ücretin en az %150'siyle ödenir
- ✓Yılda azami 270 saat fazla mesai — işçinin yazılı onayı zorunlu
İş sözleşmesi; taraflar arasındaki hukuki ilişkiyi belirleyen en kritik belgedir. Hem işçi hem işveren açısından açık, eksiksiz ve İş Kanunu'na uygun biçimde hazırlanmış bir sözleşme; ileride çıkabilecek anlaşmazlıkların büyük bölümünü başlamadan önler.
İş sözleşmenizi hazırlayın
SözleşmeYaz ile İş Kanunu uyumlu sözleşmeyi dakikalar içinde oluşturun.